Wygaśnięcie użytkowania wieczystego nie wpływa na prawo odrębnej własności lokalu

W obecnej rzeczywistości prawnej wiele inwestycji mieszkaniowych posadowionych jest na gruntach oddanych w użytkowanie wieczyste. Z uwagi na fakt, iż prawo użytkowania wieczystego funkcjonuje w polskim prawie od lat 60 XX wieku mogą zdarzać się sytuacje gdzie prawo to wygaśnie wskutek upływu terminu.

W takim przypadku pojawia się pytanie co z odrębną własnością lokalu w budynku posadowionych na gruncie oddanym w użytkowanie wieczyste w przypadku wygaśnięcia tego prawa. Pytanie o treści: „Czy upływ terminu, na jaki zostało ustanowione prawo użytkowania wieczystego nieruchomości, na której znajduje się budynek wielolokalowy, powoduje wygaśnięcie prawa odrębnej własności lokalu w tym budynku (art. 235 § 2 k.c. w zw. z art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 3 ustawy z dnia 24 czerwca 1994 r. o własności lokali – Dz.U. z 2015 r. poz. 1892) ​znalazło odpowiedź w uchwale składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 25 sierpnia 2017 r. (sygn. akt III CZP 11/17) zgodnie z którą:Upływ terminu, na który zostało ustanowione prawo użytkowania wieczystego gruntu, nie powoduje wygaśnięcia prawa odrębnej własności lokalu znajdującego się w budynku położonym na tym gruncie.”

Uchwała ta będzie mieć niebagatelne znaczenie dla obecnych lokatorów posiadających lokale na gruntach oddanych w użytkowanie wieczyste gdyż wygaśnięcie tego prawa nie spowoduje utraty praw do lokalu.

r.pr. D. Śmiłek

Wykreślenie zakazu zbywania ustanowionego na podstawie art. 13 Dekretu PKWN

Zgodnie z art. 13 Dekretu PKWN (w wersji obowiązującej od dnia 19.01.1945r.) gospodarstwa utworzone na podstawie dekretu nie mogą być w całości lub w części dzielone, sprzedawane, wydzierżawiane i zastawiane. Przepis ten obowiązywał do dnia 26.07.1957 r., kiedy to został uchylony z systemu prawnego.

W przypadku gdy na ww. podstawie prawnej do księgi wieczystej został wpisany zakaz zbywania z uwagi na jego uchylenie z systemu prawnego i odpadnięcia przyczyny jego ustanowienia obecnie można wnosić o jego wykreślenie. Jednakże m.zd. winno to być w trybie art. 10 ustawy księgach wieczystych i hipotece w ramach procesu o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym z uwagi na brak dokumentu uzasadniającego wykreślenie ww. obciążenia. Dokumentem takim będzie ewentualne orzeczenie sądu.

r.pr. D. Śmiłek

Wniosek o zasiedzenie lub pozew o wydanie nieruchomości nie zastąpi wniosku o rozgraniczenie

Na podstawie przepisów ustawy Prawo geodezyjne i kartograficzne wyłączona jest czasowo dopuszczalność drogi sądowej w sprawach o rozgraniczenie nieruchomości wobec uprzedniego wymogu wyczerpania obligatoryjnej fazy postępowania administracyjnego przed wójtem, burmistrzem lub Prezydentem (art. 29-34). Intencją tej instytucji według: „polega na wyodrębnieniu nieruchomości z innych otaczających ją gruntów przez ustalenie w terenie linii określającej zasięg prawa własności w stosunku do gruntów sąsiednich” (G. Bieniek, S. Rudnicki, Nieruchomości…, s. 416; por. też Z. Śmiałowska-Uberman, Prawo geodezyjne i kartograficzne. Komentarz, Katowice 1999, s. 187).

W przypadku zatem gdy sąsiad celem uregulowania stanu prawnego nieruchomości poprzez wniosek o stwierdzenie zasiedzenia lub pozew o jej wydanie chce osiągnąć cel w postaci określenia zasięgu swojego prawa własności nieruchomości w stosunku do nieruchomości sąsiedniej wniosek taki lub pozew powinien podlegać odrzuceniu. Przy określeniu treści żądania i jego podstawy faktycznej decydujące znaczenie powinien mieć czynnik obiektywny, tj. rzeczywisty cel, do którego to żądanie zmierza. Zatem jeżeli przyczyną konfliktu i istotą sporu między stronami sprawy o wydanie części nieruchomości lub jej zasiedzenie jest przebieg granicy, natomiast kwestia własności gruntu przyległego do tej granicy ma charakter wtórny, to należy uznać, iż sprawa jest sprawą o rozgraniczenie, a nie sprawą o wydanie nieruchomości lub jej zasiedzenie. Jest to aktualny pogląd zwłaszcza w sytuacji jeżeli sporny pas gruntu – ze względu na usytuowanie i niewielką powierzchnię w zestawieniu z powierzchnią całej nieruchomości i jej kształtem – jest związany z granicą (postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 31 sierpnia 1963 r., III CR 136/63, OSNCP 1964, nr 10, poz. 203, oraz z dnia 11 maja 2000 r., I CKN 723/98, niepubl.).

Inne stanowisko wynika jednak z uchwały Sądu Najwyższego z dnia 26 lipca 1990 r. (III CZP 35/90, OSNC 1991, nr 2-3, poz. 23) zgodnie, z którą gdy właściciele nieruchomości (gruntów) sąsiadujących z drogą publiczną roszczą sobie pretensje do części pasa drogi, nie jest wyłączona droga sądowa w sprawie o rozgraniczenie nieruchomości będących własnością osób fizycznych z drogą gminną.

r.pr. D. Śmiłek

Fizyczny podział budynku – podstawowy tryb zniesienia współwłasności

Podział fizyczny jest podstawowym sposobem zniesienia współwłasności nieruchomości gdyż co do zasady jest najbardziej sprawiedliwy i pożądany (art. 211 i 212 k.c. oraz art. 623 k.p.c.). Trzeba jednak zwrócić uwagę, że taki sposób zniesienia współwłasności może być niekiedy, w związku ze specyfiką danej nieruchomości, trudny do przeprowadzenia.
Sprawę dodatkowo komplikuje, w przypadku podziału nieruchomości zabudowanej, fakt konieczności spełnienia warunku polegającego na istnieniu dwóch funkcjonalnych i odseparowanych nieruchomości, który to stan ma być wynikiem podziału i zniesienia współwłasności zarazem (art. 93 ust. 3b ustawy o gospodarce nieruchomościami).
Sąd rozpoznający sprawę zniesienia współwłasności nieruchomości zabudowanej stanie zatem przed dylematem co zrobić gdy na chwilę orzekania spełnienie tej przesłanki nie jest możliwe gdyż np. budynku bez przeprowadzenia określonych prac nie można podzielić na dwie fizyczne i odrębne części. Naturalnie w takim przypadku można twierdzić, iż stan istnienia dwóch funkcjonalnych i odseparowanych nieruchomości może być stanem przyszłym, który zostanie dopiero osiągnięty po wydaniu postanowienia o zniesieniu współwłasności i celem jego realizacji. Takie stanowisko oznacza brak konieczności spełnienia warunku odrębności fizycznej określonych części budynku w chwili orzekania, co nie stanowi przeszkody do wydania postanowienia o zniesieniu współwłasności. Właśnie postanowienie o zniesieniu współwłasności stanowi następnie podstawę do przeprowadzenia określonych prac adaptacyjnych mających na celu wykonanie postanowienia sądu w tym przedmiocie.
Inne jednak stanowisko zajął Sąd Okręgowy, który w uzasadnieniu pytania prawnego do Sądu Najwyższego stwierdził, iż warunek odrębności fizycznej dzielonej nieruchomości musi być spełniony na chwilę orzekania (odrębność nie może być stanem przyszłym), a jeśli nie jest spełniony to na wzór art. 11 ust. 2 ustawy o własności lokali Sąd winien wydać postanowienie wstępne zawierające zobowiązanie strony do przeprowadzenia określonych prac adaptacyjnych w budynku celem doprowadzenia budynku – przed wydaniem rozstrzygnięcia o zniesieniu współwłasności – do stanu pełnej odrębności fizycznej. W uchwale z dnia 22.06.2017 r. (sygn. akt III CZP 23/17) Sąd Najwyższy stwierdził jednak, iż zadośćuczynienie wymaganiom wynikającym z art. 93 ust. 3b ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami ( jedn. tekst: Dz.U. z 2016 r., poz. 2147 ze zm.) może nastąpić przez zobowiązanie współwłaścicieli do wykonania prac adaptacyjnych i nałożenia na nich stosownych zakazów lub nakazów w postanowieniu znoszącym współwłasność nieruchomości.

r.pr. D. Śmiłek

Egzekucja z nieruchomości rolnej a ustawa o kształtowaniu ustroju rolnego

Ustawa z dnia 11 kwietnia 2003 r. o kształtowaniu ustroju rolnego – po nowelizacji na podstawie art. 7 ust. 4 pkt 4 ustawy z dnia 14 kwietnia 2016 r. o wstrzymaniu sprzedaży nieruchomości Zasobu Własności Rolnej Skarbu Państwa oraz o zmianie niektórych ustaw (dalej: ustawa nowelizująca) – w art. 2 a wskazywała liczne ograniczenie i wyłączenia, w tym m.in. wymóg, iż nabywcą nieruchomości rolnej może być wyłącznie rolnik indywidualny. Ustawa nowelizująca, wprowadzające istotne ograniczenia na rynku transakcji nieruchomościami rolnymi weszła w życie z dniem 30 kwietnia 2016 r..

Tym nie mniej, w tym dniu w toku pozostawały liczne postępowania egzekucyjne gdzie wszczęto egzekucję z nieruchomości rolnej. W związku z tym pojawiło się pytanie czy do zbycia takich nieruchomości w ramach postępowania egzekucyjnego ale już po dniu 29 kwietnia 2016 r. stosuje się wymogi wprowadzone ww. ustawą nowelizującą, a w szczególności wymóg aby nabywca posiadał status rolnika indywidualnego.

W uchwale z dnia 18 maja 2017 r. (sygn. akt III CZP 13/17) Sąd Najwyższy orzekł, iż: Do egzekucji z nieruchomości rolnej wszczętej przed dniem 30 kwietnia 2016 r. nie stosuje się ograniczeń w nabywaniu nieruchomości rolnych wynikających z art. 2a ustawy z dnia 11 kwietnia 2003 r. o kształtowaniu ustroju rolnego (jedn. tekst Dz.U. z 2012 r., poz. 803) w brzmieniu ustalonym przez art. 7 pkt 4 ustawy z dnia 14 kwietnia 2016 r. – o wstrzymaniu sprzedaży nieruchomości z Zasobu Własności Rolnej Skarbu Państwa oraz zmianie niektórych ustaw (Dz.U. z 2016 r., poz. 585).”

Za taką wykładnią przemawia przede wszystkim brak przepisów przejściowych w ustawie nowelizującej regulującej przypadki wszczęcia postępowania egzekucyjnego z nieruchomości rolnej przed dniem 30 kwietnia 2016 r.. Oznacza to zatem stosowanie przepisów materialnych obowiązujących na dzień wszczęcia postępowania egzekucyjnego tj. zgodnie z podstawową zasadą intertemporalną  tempus regit actum  według której skutki zdarzenia prawnego (tu wszczęcie egzekucji z nieruchomości rolnej) ocenia się według przepisów prawa materialnego obowiązujących w chwili gdy dane zdarzenie nastąpiło.

r.pr. D. Śmiłek

Służebność przesyłu na prawie użytkowania wieczystego

Bardzo często zdarza się, iż na gruncie oddanym w użytkowanie wieczyste posadowione są urządzenia przesyłowe. W tym przypadku pojawia się pytanie czy użytkownik wieczysty może domagać się od przedsiębiorcy przesyłowego ustanowienia odpowiedniej służebności przesyłu.

Zdaniem Sądu Najwyższego dopuszczalne jest ustanowienie służebności przesyłu (art. 305 (1) Kodeksu cywilnego) na prawie użytkowania wieczystego (zob. postanowienie z dnia 20 kwietnia 2016 r., V CSK 523/15). Uzasadnieniem takiego poglądu, z którym się zgadzam jest fakt, iż po oddaniu gruntu w użytkowanie wieczyste właściciel nieruchomości traci faktyczną możliwość korzystania z gruntu. Racjonalne jest zatem aby decyzję w przedmiocie czy obciążyć nieruchomość prawem (tu użytkowanie wieczyste) podejmował podmiot, który faktycznie z niej korzysta.

Użytkownik wieczysty zatem a nie właściciel jest bezpośrednio zainteresowany w uregulowaniu stanu prawnego urządzeń przesyłowych istniejących lub planowanych na wykorzystywanym przez niego gruncie.

Powyższe należy uzupełnić istotną i najnowszą uchwałę składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 16 maja 2017 r. (sygn. akt III CZP 101/16) zgodnie z którą: Służebność przesyłu może być ustanowiona na prawie użytkowania wieczystego; użytkownik wieczysty nie może jednak skutecznie żądać ustanowienia takiej służebności, jeżeli urządzenia przesyłowe – zainstalowane przez przedsiębiorstwo państwowe  w okresie obowiązywania zasady jednolitej własności państwowej – znajdowały się na nieruchomości Skarbu Państwa przed oddaniem jej w użytkowanie wieczyste.” Uchwała ta istotnie zatem ogranicza możliwość ustanowienia służebności przesyłu na użytkowaniu wieczystym.

r.pr. D. Śmiłek

Przeniesienie prawa własności nieruchomości za długi podatkowe

Nie trudno wyobrazić sobie, iż Spółka (lub inna osoba prawna) posiada zobowiązania podatkowe wobec Skarbu Państwa i jednostek samorządu terytorialnego. Długi takie zgodnie z art. 66 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa można uregulować m.in. poprzez przeniesienie własności rzeczy lub praw majątkowych na rzecz Skarbu Państwa, gminy, powiatu lub województwa (tzw. szczególny przypadek wygaśnięcia zobowiązania podatkowego).

W takim stanie faktycznym pojawia się jednak pytanie czy dla osoby prawnej na gruncie ustawy o podatku od osób prawnych powstanie przychód a jeśli tak czy podlega on opodatkowaniu i trzeba od niego odprowadzić podatek.

Takim stanem faktycznym zajmował się Naczelny Sąd Administracyjny, który w wyroku z dnia 29 listopada 2016 r. (sygn. akt II FSK 3066/14) orzekł, iż „Przeniesienie własności rzeczy lub praw majątkowych na rzecz Skarbu Państwa lub jednostki samorządu terytorialnego w zamian za zaległości podatkowe z tytułu podatków na zasadach określonych w art. 66 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 2012 r., poz. 749 ze zm.), nie powoduje u podatnika powstania przychodu na podstawie art. 12 ust. 1 ustawy z dnia 15 lutego 1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych (Dz. U. z 2011 r. Nr 74, poz. 397 ze zm.).

Powyższe działania będą zatem neutralne podatkowo pomimo wygaśnięcia zobowiązania po stronie osoby prawnej.

r.pr. D. Śmiłek